ಪ್ರೇಮಚಂದ ಔರ ಸತ್ಯಜೀತ ರೇ ಕೋ ಪ್ರಣಾಮ

ವಿಲಾಸಿತಾ ಕೇ ರಂಗ ಮೇಂ ಡೂಬಾ ಇತಿಹಾಸ ಕಾ ಲಖನಊ ಸಚಮುಚ ವಾಜಿದ ಅಲೀ ಶಾಹ ಕಾ ಲಖನಊ ಥಾ । ಜೀವನ ಕೇ ಪ್ರತ್ಯೇಕ ಕ್ಷಣ ಮೇಂ ಆಮೋದ-ಪ್ರಮೋದ ಕೀ ಪ್ರಧಾನತಾ ಥೀ। ಸಾಹಿತ್ಯ ಭೀ ವಿಲಾಸಿತಾ ಕೇ ಸಂಕ್ರಮಣ ಸೇ ಮುಕ್ತ ನಹೀಂ ರಹಾ । ಐಸೇ ಮೇಂ ಮಹಾನ ಕಥಾಕಾರ ಪ್ರೇಮಚಂದ ನೇ ಶತರಂಜ ಕೋ ಯಥಾರ್ಥ ಕೇ ಚಿತ್ರಣ ಕೇ ಲಿಏ ಮೋಹರಾ ಬನಾಯಾ। ಬಾದ ಮೇಂ ಇಸೀ ಶತರಂಜ ಕೇ ಖಿಲಾಡೀ ಕೀ ಕಹಾನೀ ಕೋ ಮಹಾನ ಫಿಲ್ಮಕಾರ ಸತ್ಯಜೀತ ರೇ ನೇ ಅಪನೀ ಫಿಲ್ಮ ಕೇ ಲಿಏ ಚುನಾ। ಸಂಜೀವ ಕುಮಾರ, ಸಈದ ಜಾಫರೀ ಔರ ಅಮಜದ ಖಾನ ಜೈಸೇ ವ್ಯಾವಸಾಯಿಕ ಫಿಲ್ಮೋಂ ಕೇ ನಾಯಕೋಂಂ ಕೋ ಲೇಕರ ರೇ ನೇ ಕುಛ ನಯಾ ಕರನೇ ಕೀ ಸೋಚೀ। ಶತರಂಜ ಪರ ಬನೀ ಯಹ ಭಾರತ ಕೀ ಸಬಸೇ ಮಹಾನ ಫಿಲ್ಮ ಹೈ ಔರ ಸಂಭವತ: ಅಪನೇ ಕಿಸ್ಮ ಕೀ ಇಕಲೌತೀ । ಇಸ ಫಿಲ್ಮ ಔರ ಪ್ರೇಮಚಂದ ಕೀ ಕಹಾನೀ ಕೇ ಆಸಪಾಸ ಮಂಡರಾತೇ ಸಚ ಕೋ ಜಾನನೇ-ಸಮಝನೇ ಕೀ ಕೋಶಿಶ ಇಸ ಆಲೇಖ ಮೇಂ ಕರನಾ ಚಾಹತಾ ಹಂೂ।



ಪ್ರೇಮಚನ್ದ ನೇ ಬ್ರಿಟಿಶ ಉಪನಿವೇಶವಾದ ಕೇ ಪಸರತೇ ಪೈರ ಕೋ ಆಧಾರ ಬನಾಯಾ। ಇಸ ಕಹಾನೀ ಮೇಂ ಉನ್ಹೋಂನೇ ಶತರಂಜ ಕೇ ಘೋರ ಸಂಗ್ರಾಮ ಕೇ ಸಹಾರೇ ಉಸ ಪರಿದೃಶ್ಯ ಕೋ ಸಾರ್ಥಕ ಕಿಯಾ ಜೋ ಭಾರತ ಕೇ ತತ್ಕಾಲೀನ ಸಮಯ ಮೇಂ ಭಯಾವಹ ಥೀ, ಲೇಕಿನ ದಿಖಾಈ ನಹೀಂ ದೇ ರಹೀ ಥೀ। ದರಅಸಲ ನ ಕೇವಲ ಫಿಲ್ಮೇಂ ಬಲ್ಕಿ ಸಾಹಿತ್ಯ ನೇ ಭಾರತ ಕೇ ಹೃದಯ ಕೇ ಭೀತರ ನಿರಂತರ ಝಾಂಕನೇ ಕೀ ಕೋಶಿಶ ಕೀ ಹೈ। ಉಸನೇ ಸಮಾಜ ಕೋ ಸಚೇತ ಕಿಯಾ ಹೈ ಕಿ ಸಮಯ ಔರ ಸಮಾಜ ತುಮ್ಹಾರೇ ಹಾಥ ಸೇ ನಿಕಲನೇ ವಾಲಾ ಹೈ। ಸಾಥ ಹೀ ಯಹ ದೇಶ ಭೀ। ಖೇಲ ಕೇ ಸಹಾರೇ ಔರ ಖೇಲ-ಖೇಲ ಮೇಂ ದೇಶ ಕೀ ನಬ್ಜ ಕೋ ನಾಪನೇ ಕೀ ಕೋಶಿಶ ಭಾರತ ಕಾ ಸಾಹಿತ್ಯಕಾರ ಯಾ ಫಿಲ್ಮಕಾರ ಹೀ ಕರ ಸಕತಾ ಹೈ। ಐಸಾ ಪ್ರೇಮಚಂದ ಔರ ಸತ್ಯಜೀತ ರೇ ನೇ ಭೀ ಕಿಯಾ।


ಪ್ರೇಮಚಂದ ನೇ ಶತರಂಜ ಕೇ ಖಿಲಾಡೀ ಲಿಖೀ ತಬ ಸತ್ಯಜೀತ ರೇ ಉತನೇ ಬಡೇ ನಹೀಂ ಹುಏ ಥೇ। ಫಿಲ್ಮಕಾರ ಔರ ಕಹಾನೀಕಾರ ಕಾ ಅಂತರ ಬಡಾ ಅಂತರ ಹೋತಾ ಹೈ। ಕಹಾನೀ ಕೋ ಫಿಲ್ಮಾನಾ ಆಸಾನ ನಹೀಂ ಹೈ। ಪ್ರೇಮಚಂದ ಕೇ ಇಸ ಜಟಿಲ ಯಥಾರ್ಥ ಕೋ ಗಹರೇ ತಕ ಸಂಪ್ರೇಷಿತ ಕರನೇ ವಾಲೀ ಕಹಾನೀ ಕಾ ಫಿಲ್ಮಾಂಕನ ಸತ್ಯಜೀತ ರೇ ಹೀ ಕರ ಸಕತೇ ಥೇ। ಉನ್ಹೋಂನೇ ಯಹ ಬಖೂಬೀ ಕಿಯಾ। ಅನ್ಯಥಾ ಪ್ರೇಮಚಂದ ಕೀ ಕಹಾನಿಯೋಂ ಔರ ಉಪನ್ಯಾಸ ಪರ ಬನಾಈ ಗಈ ಕುಛ ಔರ ಫಿಲ್ಮೋಂ ಕಾ ಹಾಲ ತೋ ಆಪ ಜಾನತೇ ಹೀ ಹೈಂ। ಗುಲಜಾರ ಕೇ ಸೀರಿಯಲೋಂ ಕೋ ಛೋಡ ದೇಂ ತೋ ಕಿಸೀ ನೇ ಪ್ರೇಮಚಂದ ಕೇ ಸಾಥ ನ್ಯಾಯ ನಹೀಂ ಕಿಯಾ। ಶತರಂಜ ಕೇ ಬಾರೇ ಮೇಂ ಕಹಾ ಜಾತಾ ಹೈ ಕಿ ಯಹ ಬುದ್ಧಿ ಕೋ ತೀವ್ರತಾ ಸೇ ಮಾಂಜನೇ ಕಾ ಅಭ್ಯಾಸ-ಖೇಲ ಹೈ। ಆಮ ಆದಮೀ ಭೀ ಚಾಣಕ್ಯ ಕೀ ಭಾಂತಿ ಪೈದಲ ಸೇನಾ ಕೇ ಸಾಥ ಹಾಥೀ, ಘೋಡೇ, ಮಂತ್ರೀ ಲೇಕರ ರಾಜಾ ಕೋ ನಚಾ ಸಕತಾ ಹೈ। ಚಾಣಕ್ಯ ನೇ ಠೀಕ ಹೀ ಕಹಾ ಥಾ- ಜೋ ಮಜಾ ರಾಜಾ ಬನನೇ ಮೇಂ ಹೈ, ಉಸಸೇ ಕಹೀಂ ಅಧಿಕ ಮಜಾ ಮೂರ್ಖ ವ್ಯಕ್ತಿ ಕೋ ರಾಜಾ ಬನಾಕರ ನಚಾನೇ ಮೇಂ ಹೈ। ಯಹ ಉಕ್ತಿ ಕಿಸ್ಸಾ ಕುರ್ಸೀ ಕಾ ಜೈಸೀ ಫಿಲ್ಮೋಂ ಕಾ ಹೃದಯ ಸ್ಪಂದನ ಹೈ। ಬಹರಹಾಲ ಆಮ ಆದಮೀ ಅಬ ಶತರಂಜ ಖೇಲನೇ ಲಗಾ ಹೈ। ಪಹಲೇ ಯಹ ಖೇಲ ರಾಜಾ-ಮಹಾರಾಜಾಓಂ ಕಾ ಥಾ। ಶತರಂಜ ಕೇ ಖಿಲಾಡೀ ಕೀ ಕಥಾ ಭೀ ರಾಜಾ-ಮಹಾರಾಜಾಓಂ ಕೇ ಅಂಗುಲಿಯೋಂ ಕೇ ಸಹಾರೇ ಬಢತೀ ಹೈ। ಇಸ ಕಹಾನೀ ಕೋ ದೋ ಪಾತ್ರ ಮಿರ್ಜಾ ಸಜ್ಜಾದ ಅಲೀ ಔರ ಮೀರ ರೌಶನ ಅಲೀ ಶತರಂಜ ಕೇ ಸಹಾರೇ ಅಪನೀ ಬುದ್ಧಿ ತೀವ್ರ ಕರನೇ ಮೇಂ ಜುಟೇ ರಹೇ। ಜಹಾಂ ರಾಜಾ ಸೇ ಲೇಕರ ರಂಕ ಅಪನೀ ಧುನ ಮೇಂ ಮಸ್ತ ಹೈಂ, ವಹ ಶಹರ ಬಾದ ಮೇಂ ಅದಬ ಕೋ ಲೇಕರ ಜಿಂದಾ ರಹಾ। ಬಾತ ಅಗರ ಶತರಂಜ ಕೀ ಹೋ ತೋ, ಶತರಂಜ ಏಕಮಾತ್ರ ಐಸಾ ಖೇಲ ಹೈ ಜಿಸ ಪರ ಸದಿಯೋಂ ಸೇ ಲಿಖಾ ಜಾ ರಹಾ ಹೈ। ರಾಜಾಓಂ ಕೇ ಖೇಲ ಹೋನೇ ಕೇ ನಾತೇ ಇಸೇ ಶಾಹೀ ಖೇಲ ಭೀ ಕಹತೇ ಹೈಂ । ಯಹ ಲಗಭಗ ಪಾಂಚ ಹಜಾರ ವರ್ಷ ಪುರಾನಾ ಹೈ। ಶತರಂಜ ಫಾರಸೀ ಕಾ ಶಬ್ದ ಹೈ ಜೋ ರಾಜಾ ಕೇ ಅರ್ಥ ಕಾ ಬೋಧ ಕರಾತಾ ಹೈ। ಕುಛ ಲೋಗ ಮಾನತೇ ಹೈಂ ಕಿ ಭಾರತ ಮೇಂ ಬೌದ್ಧೋಂ ನೇ ಇಸಕಾ ವಿಕಾಸ ಕಿಯಾ। ಯಹ ಯುದ್ಧ ಕಾ ವಿಕಲ್ಪ ಹೈ। ಏಕ ಸಮಯ ಥಾ ಜಬ ಶತರಂಜ ಮೇಂ ರಾಜಾ ಭೀ ಮಾರಾ ಜಾ ಸಕತಾ ಥಾ, ಆಜ ಐಸಾ ಸಂಭವ ನಹೀಂ ಹೈ। ಪುರಾತಾತ್ವಿಕ ಪ್ರಮಾಣ ಶತಂರಜ ಕೀ ಮಹತ್ತಾ ಕೋ ಪ್ರತಿಪಾದಿತ ಕರತೇ ಹೈಂ। ಪ್ರಾಚೀನ ಶಹರ ಬಂಟ್ರಿಟ ಮೇಂ ಶತರಂಜ ಕಾ ಮೋಹರಾ ಮಿಲಾ ಥಾ। ಯೂರೋಪ ಕೇ ನಿವಾಸೀ ಛಠೀ ಶತಾಬ್ದೀ ಸೇ ಶತರಂಜ ಖೇಲನಾ ಜಾನತೇ ಥೇ। ಬಹರಹಾಲ, ಹಮ ಬಾತ ಶತರಂಜ ಕೇ ಖಿಲಾಡೀ ಕೀ ಕರ ರಹೇ ಥೇ। ದರಅಸಲ ಶತರಂಜ ಕಾ ಇತಿಹಾಸ ಇಸ ಕಹಾನೀ ಔರ ಫಿಲ್ಮ ದೋನೋಂ ಸೇ ಗಹರಾ ರಿಶ್ತಾ ರಖತಾ ಹೈ। ಪ್ರೇಮಚಂದ ಕೀ ಇಸ ಕಹಾನೀ ಮೇಂ ಭಾರತ ಕೀ ಉಸ ಸಮಯ ಕೀ ತಸವೀರ ಹೈ ಜಬ ಅಂಗ್ರೇಜೋಂ ಕೀ ತಾನಾಶಾಹೀ ಕಾ ಚರಮ-ಪರ್ವ ಚಲ ರಹಾ ಥಾ। ಸತ್ಯಜೀತ ರೇ ನೇ ಇಸೀ ಮರ್ಮ ಕೋ ಕೈಮರೇ ಮೇಂ ಕೈದ ಕರನಾ ಚಾಹಾ। ಯಹ ಫಿಲ್ಮ ಪಸ್ತ ಪಡ ಚುಕೇ ಸಾಮಂತೀ ಢೖಂಚೇ ಕೀ ಬ್ರಿಟಿಶ ಉಪನಿವೇಶವಾದ ಕೇ ಹಾಥೋಂ ಪರಾಜಿತ ಹೋನೇ ಕೀ ತ್ರಾಸದೀ ಕಾ ಉದ್ಘಾಟನ ಕರತೀ ಹೈ। ಕಹಾನೀ ಔರ ಫಿಲ್ಮ ಕಾ ಅಂತ ಅಲಗ-ಅಲಗ ಹೈ। ಇಸ ಪರ ಸತ್ಯಜೀತ ರೇ ಕೋ ಕೋಪಭಾಜನ ಕಾ ಶಿಕಾರ ಹೋನಾ ಪಡಾ ಥಾ। ಇಸ ಫಿಲ್ಮ ಕೀ ವಿಶೇಷತಾ ಯಹ ರಹೀ ಕಿ ಇಸಮೇಂ ಗಾಂಧೀ ಕೇ ನಿರ್ದೇಶಕ ರಿಚರ್ಡ ಏಟನಬರೋ ನೇ ಲಾರ್ಡ ಡಲಹೌಜೀ ಕೀ ಭೂಮಿಕಾ ನಿಭಾಈ ಥೀ। ಸಂಜೀವ ಕುಮಾರ ಔರ ಸಈದ ಜಾಫರೀ ಶಂತರಜ ಕೇ ಮೋಹರೇ ಸಾಧತೇ ರಹೇ। ವೇ ಉನ ಸಾಮಂತೀ ಶಾಸಕೋಂ ಕೇ ಪ್ರತೀಕ ಬನೇ ಜೋ ಭಾರತ ಕೇ ರಾಜನೈಕಿ ಸತ್ತಾ ಕೇ ಹಸ್ತಾಂತರಣ ಕೋ ಅನದೇಖಾ ಕರ ಭೋಗ-ವಿಲಾಸ ಮೇಂ ಮಗನ ರಹೇ। ದರಅಸಲ ಪ್ರೇಮಚಂದ ಕಾ ಶತರಂಜ ಭಾರತ ಕಾ ನಕ್ಶಾ ಥಾ ಔರ ಸೇನಾಏಂ, ಅಸ್ತ್ರ-ಶಸ್ತ್ರ ತಥಾ ರಾಜಾ-ವಜೀರ ಕೇ ಸಾಥ ಆತ್ಮಸಮರ್ಪಣ ಕರನೇ ಕಾ ದೃಶ್ಯ ಗಢ ರಹೀ ಥೀಂ- ಶೋಲೇ ಕೀ ಅಪೂರ್ವ ಖ್ಯಾತಿ ಕೇ ಬಾದ ಕೋಈ ಸೋಚ ಭೀ ನಹೀಂ ಸಕತಾ ಥಾ ಕಿ ಅಮಜದ ಖಾನ ಇಸ ಫಿಲ್ಮ ಕೇ ಮಾಧ್ಯಮ ಸೇ ಕಲಾ ಕೇ ಶಿಖರ ಪರ ಪಹಂುಚೇಂಗೇ। ವೈಸೇ ಶತರಂಜ ನಾಮ ಸೇ ಏಕ ಫಿಲ್ಮ ಔರ ಬನೀ ಥೀ ಜೋ ಶತರಂಜ ಪರ ನಹೀಂ ಚಾಲೋಂ ಪರ ಥೀ ।


ಸತ್ಯಜೀತ ರೇ ಸ್ವಯಂ ಶತರಂಜ ಕೇ ಖಿಲಾಡೀ ಥೇ। ವೇ ಇಸ ಖೇಲ ಕೇ ವ್ಯಸನ ಕೋ ಗಹರೇ ತಕ ಜಾನತೇ ಥೇ। ಇಸ ನಿಜೀ ಜ್ಞಾನ ಔರ ಅನುಭವ ಕೇ ಕಾರಣ ವೇ ಇಸ ಫಿಲ್ಮ ಕೋ ಇಸ ಸ್ತರ ತಕ ಉಠಾ ಪಾಏ। ಪತನಶೀಲ ಸಾಮಂತವಾದ ಕೇ ಪ್ರತಿನಿಧಿ ಪ್ರತೀಕ ಮೀರ ಔರ ಮಿರ್ಜಾ ಕೀ ಅಕರ್ಮಣ್ಯತಾ ಕೋ ಉನ್ಹೋಂನೇ ಬಡೀ ಗಹರಾಈ ಸೇ ಉಭಾರಾ। ಜೋ ಬಾತೇಂ ಪ್ರೇಮಚಂದ ನೇ ಸಂಕೇತೋ ಕೇ ಆಧಾರ ಪರ ಕಹೀ, ಉಸೇ ರೇ ನೇ ಜೀವಂತ ದೃಶ್ಯ ದಿಯಾ। ಸತ್ಯಜೀತ ಕೇ ಲಿಏ ಫಿಲ್ಮ ನಿರ್ಮಾಣ ಏಕ ಮಿಶನ ಥಾ। ಇಸಲಿಏ ವೇ ಸಾರ್ಥಕ ಸಿನೇಮಾ ಕೋ ಚುನತೇ ಹೈಂ। ರೇ ನೇ ಇಸ ಫಿಲ್ಮ ಕೇ ಲಿಏ ಅಪನಾ ಅನುಭವ, ಜ್ಞಾನ, ಶೋಧ ಔರ ಸ್ವಯಂ ಕೋ ದಾಂವ ಪರ ಲಗಾಯಾ ಥಾ, ಗೋಯಾ ವೇ ಫಿಲ್ಮ ನಹೀಂ ಬನಾ ರಹೇ, ಶತರಂಜ ಖೇಲ ರಹೇ ಥೇ।


ಇಸ ಫಿಲ್ಮ ನೇ ಯಹ ಜಾಹಿರ ಕಿಯಾ ಕಿ ಅಚ್ಛೀ ಕಲಾಕೃತಿ ಕೋ ಮಾಧ್ಯಮ ಪ್ರಭಾವಿತ ನಹೀಂ ಕರ ಸಕತೀ, ವಹ ಅಪನಾ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಸಂಪ್ರೇಷಿತ ಕರ ಕೇ ಹೀ ರಹತೀ ಹೈ। ದರಅಸಲ ಯಹ ಫಿಲ್ಮ ನ ಹೋಕರ ಭಾರತೀಯ ಸಾಮಂತವಾದ ಔರ ಬ್ರಿಟಿಶ ಉಪನಿವೇಶವಾದ ಕೇ ದ್ವಂದ್ವ ಕೀ ಗವಾಹೀ ಹೈ। ಯಹ ಫಿಲ್ಮ ಆಜ ಭೀ ಪ್ರಾಸಂಗಿಕ ಹೈ ಕ್ಯೋಂಕಿ ಗ್ಲೋಬಲಾಇಜೇಶನ ಕೀ ಶತರಂಜ ಮೇಂ ಫೕಂ ಸ ಚುಕಾ ಭಾರತ ಆಜ ಭೀ ಉಸೀ ಸ್ಥಿತಿ ಕೋ ಭೋಗ ರಹಾ ಹೈ। ರಾಜನೇತಾ ಔರ ಅಫಸರ ಶತರಂಜ ಖೇಲನೇ ಮೇಂ ಮಶಗೂಲ ಹೈಂ। ದೇಶ ಏಕ ಬಾರ ಪುನ: ಉಪನಿವೇಶವಾದ ಕೇ ಬಾಜಾರ ಕಾ ಗುಲಾಮ ಹೋ ರಹಾ ಹೈ। ಘೋಡೇ ಔರ ಹಾಥೀ ಕೀ ಜಗಹ ಸ್ಕಾರ್ಪಿಯೋ ಔರ ಮಹಂಗೀ ಕಾರೇಂ ಹೈಂ, ರಾನೀ ಔರ ವಜೀರ ಸ್ವರ್ಣ ಬಾಜಾರ ಮೇಂ ಘೂಮ ರಹೇ ಹೈಂ। ಹೖಂ ಶತರಂಜ ಕೀ ಪೈದಲ ಸೇನಾಏಂ ಆಜ ಭೀ ಪಹಲೇ ಮಾರೀ ಜಾತೀ ಹೈಂ ಔರ ಅಪನೇ ಹೀ ಭಟಕೇ ಲೋಗೋಂ ಸೇ ಯುದ್ಧ ಕೇ ಲಿಏ ಬೇಬಸ ಹೈಂ। ದರಅಸಲ ಶತರಂಜ ಬಾರ-ಬಾರ ರಾಜನೀತಿ ಔರ ದೇಶ ಕೀ ತಸವೀರ ಬನಾತಾ-ಬಿಗಾಡತಾ ಹೈ। ಐಸೇ ಶತರಂಜ ಕೇ ಖಿಲಾಡೀ, ಪ್ರೇಮಚಂದ ಔರ ಸತ್ಯಜೀತ ರೇ ಕೋ ಪ್ರಣಾಮ ಜಿಸನೇ ಶತರಂಜ ಕೇ ಬಹಾನೇ ಭಾರತ ಕೋ ಗುಲಾಮೀ ಸೇ ಮುಕ್ತಿ ದಿಲಾನೇ ಕೇ ಲಿಏ ಮನೋರಂಜನ ಸೇ ಪರೇ ಏಕ ನಯಾ ಸಂಸಾರ ರಚಾ। ದ್ಯ ದ್ಯ (ಲೇಖಕ ಕಲ್ಯಾಣ ಕೖಲೇಜ, ಭಿಲಾಈ ಮೇಂ ಹಿಂದೀ ಕೇ ಸಹಾಯಕ ಪ್ರಾಧ್ಯಾಪಕ ಏವಂ ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಖ್ಯಾತಿ ಕೇ ಸಾಹಿತ್ಯಧರ್ಮೀ ಹೈಂ। ಮೋ. 9425358748)

ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಛತ್ತೀಸಗಢ ಕೇ ನಿರ್ಮಾತಾ ಥೇ ಸಪ್ರೇಜೀ

ರಾಯಪುರ. ಛತ್ತೀಸಗಢ ಕೇ ಪ್ರಥಮ ಪತ್ರಕಾರ ಮೂರ್ಧನ್ಯ ಸಾಹಿತ್ಯಕಾರ ತಥಾ ಪ್ರಖರ ದೇಶಭಕ್ತ ಪಂ.ಮಾಧವರಾವ ಸಪ್ರೇಜೀ ಕೀ 138 ವೀಂ ಜಯಂತೀ ಕೇ ಅವಸರ ಪರ ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರ ಮಂಡಲ ತಥಾ ಪಂ. ಮಾಧವರಾವ ಸಪ್ರೇ ಸಾಹಿತ್ಯ ಶೋಧ ಕೇಂದ್ರ, ರಾಯಪುರ ದ್ವಾರಾ ಸಂಯುಕ್ತ ರೂಪ ಸೇ ಶೋಧ ಸಂಗೋಷ್ಠೀ ಏವಂ ಜಯಂತೀ ಸಮಾರೋಹ ಕಾ ಆಯೋಜನ ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರ ಮಂಡಲ, ಚೌಬೇ ಕಾಲೋನೀ ಕೇ ಸಂತ ಜ್ಞಾನೇಶ್ವರ ಸಭಾಗೃಹ ಮೇಂ ಕಿಯಾ ಗಯಾ । ದೋ ಸತ್ರೋಂ ಮೇಂ ಆಯೋಜಿತ ಇಸ ಸಮಾರೋಹ ಮೇಂ 25 ಸೇ ಅಧಿಕ ಶೋಧಪತ್ರ ಪ್ರಸ್ತುತ ಕಿಯೇ ಗಯೇ । ವಿಶಿಷ್ಟ ವಕ್ತಾಓಂ ನೇ ಸಪ್ರೇ ಜೀ ಕೋ ಪತ್ರಕಾರಿತಾ ಔರ ಸಾಹಿತ್ಯ ಕಾ ಅಮೂಲ್ಯ ಧರೋಹರ ಬತಾತೇ ಹುಏ ಸಪ್ರೇ ಸಾಹಿತ್ಯ ಕೇ ಪುನರ್ಪ್ರಕಾಶನ ಕೋ ಹೀ ಪುಣ್ಯ ಸ್ಮರಣ ಬತಾಯಾ ।

ಮುಖ್ಯ ವಕ್ತಾ ಶ್ರೀ ಕನಕ ತಿವಾರೀ ನೇ ಇಸ ಅವಸರ ಪರ ಕಹಾ ಕಿ ಸಪ್ರೇಜೀ ನೇ ಛತ್ತೀಸಗಢ ಮಿತ್ರ ಕೋ ಪತ್ರಕಾರಿತಾ ಕಾ ಇತಿಹಾಸ ಬನಾ ದಿಯಾ ಹೈ । ಸೌ ಸಾಲ ಪಹಲೇ ವೇ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಛತ್ತೀಸಗಢ ಕೀ ಕಲ್ಪನಾ ಕರತೇ ಥೇ ಔರ ಬಾದ ಮೇಂ ಯಹೀ ಛತ್ತೀಸಗಢ ಭೌಗೋಲಿಕ ರೂಪ ಸೇ ಬನಾ । ಉನಕಾ ಸಾಹಿತ್ಯ ಆಮ ಲೋಗೋಂ ಕೇ ಲಿಏ ಭೀ ಉಪಯೋಗೀ ಥಾ । ಶ್ರೀ ತಿವಾರೀ ನೇ ಕಹಾ ಕಿ ಭೌತಿಕ ರೂಪ ಸೇ ಸ್ಮರಣ ಕರನಾ ಉಚಿತ ನಹೀ ಹೈ, ವೈಚಾರಿಕ ರೂಪ ಸೇ ಕುಛ ಕರನೇ ಕೀ ಆವಶ್ಯಕತಾ ಹೈ । ಮಹಾಪುರುಷೋಂ ಕೇ ಲಿಏ ಸಮಾಜ ಕೋ ಸೋಚನಾ ಔರ ಕರನಾ ಹೋಗಾ ನ ಕಿ ಉನಕೇ ಪರಿವಾರೋಂ ಕೋ । ಆಜ ಸಮಾಜ ಹಮಾರೇ ಮಹಾಪುರುಷೋಂ ಕೋ ಭೀ ಜಾತಿ ಏವಂ ವರ್ಗ ಮೇಂ ಬಾಂಟ ರಹೀ ಹೈ ಜೋ ಚಿಂತನೀಯ ಹೈ ಜೋ ಚಿಂತನೀಯ ಹೈ । ಶ್ರೀ ರಮೇಶ ನೈಯರ ನೇ ಕಹಾ ಕಿ ಸಪ್ರೇಜೀ ಮೂಲತಃ ಪತ್ರಕಾರ ಥೇ ಔರ ಉನಕೀ ಪತ್ರಕಾರಿತಾ ಸಮಾಜ ಸಾಪೇಕ್ಷ ಥೀ। ಶ್ರೀ ಸಂಜಯ ದ್ವಿವೇದೀ ನೇ ಕಹಾ ಕಿ ಸಪ್ರೇ ಜೀ ಸಭೀ ವಿಧಾಓಂ ಮೇಂ ಲಿಖಾ ಔರ ಉನಕೀ ಹಿಂದೀ ಭಾರತೇಂದು ಕೀ ಪರಂಪರಾ ಕೇ ಸಮಕಕ್ಷ ಥೀ । ಭಾರತೇಂದು ಔರ ಮಹಾವೀರ ಪ್ರಸಾದ ದ್ವಿವೇದೀ ನೇ ಜೋ ಕಾರ್ಯ ಹಿಂದೀ ಕೇ ಲಿಏ ಕಿಯಾ ಹೈ ಲಗಭಗ ವೈಸಾ ಹೀ ಕಾರ್ಯ ಸಪ್ರೇ ಜೀ ಕಾ ಹೈ ।
ಶ್ರೀ ಗಿರೀಶ ಪಂಕಜ ನೇ ಕಹಾ ಕಿ ಜೋ ನೈತಿಕ ಈಮಾನದಾರೀ ಸಪ್ರೇಜೀ ಮೇಂ ಥೀ ಆಜ ಕೀ ಪತ್ರಕಾರಿತಾ ಮೇಂ ದಿಖಾಈ ನಹೀಂ ದೇತೀ । ಆಜ ಸಾಹಿತ್ಯ ಭೀ ರಾಹ ಸೇ ಭಟಕ ಗಯಾ ಹೈ । ಪತ್ರಕಾರಿತಾ ಮಿಶನ ನ ಹೋಕರ ಕಮೀಶನ ಹೋ ಗಈ ಹೈ । ಶ್ರೀ ಬಸಂತ ತಿವಾರೀ ನೇ ಕಹಾ ಕಿ ಮೈಂನೇ ಸಪ್ರೇ ಕೋ ವಿಶುದ್ಧ ರೂಪ ಸೇ ಪತ್ರಕಾರ ಕೇ ನಜರಿಯೇ ಸೇ ದೇಖಾ ಹೈ । ಕಿತನೇ ಕಷ್ಟೋಂ ಕೋ ಝೇಲಕರ ಉನ್ಹೋಂನೇ ಛತ್ತೀಸಗಢ ಮಿತ್ರ ಕಾ ಪ್ರಕಾಶನ ಕಿಯಾ ರಹಾ ಹೋಗಾ । ತಬ ಪತ್ರಕಾರಿತಾ ವಿಜ್ಞಾಪನ ಕೇ ಮಾಯಾಜಾಲ ಸೇ ಮುಕ್ತ ಥೀ । ವರಿಷ್ಠ ಪತ್ರಕಾರ ರಮಾಶಂಕರ ಅಗ್ನಿಹೋತ್ರೀ ನೇ ಭೀ ಪತ್ರಕಾರಿತಾ ಔರ ಸಾಹಿತ್ಯ ಕೇ ಸಂಗಮ ಕೀ ವಕಾಲತ ಕೀ । ಶ್ರೀ ಸಚ್ಚಿದಾನಂದ ಉಪಾಸನೇ ನೇ ಕಹಾ ಕಿ ಪತ್ರಕಾರಿತಾ ಕೋ ಸಮಾಜ ಕೇ ಲಿಏ ಉತ್ತರದಾಯೀ ರಹನಾ ಚಾಹಿಏ । ಸಮಾರೋಹ ಕೇ ಅಧ್ಯಕ್ಷ ಕುಲಪತಿ ಶ್ರೀ ಸಚ್ಚಿದಾನಂದ ಜೋಶೀ ನೇ ಅಧ್ಯಕ್ಷೀಯ ಉದ್ಬೋಧನ ಮೇಂ ಸಂಗೋಷ್ಠೀ ಕೋ ಸಾರ್ಥಕ ಬತಾತೇ ಹುಏ ಕಹಾ ಕಿ ಸಪ್ರೇಜೀ ಸಾಹಿತ್ಯ ಏವಂ ಪತ್ರಕಾರಿತಾ ಕೇ ನೀಂವ ಕೇ ಪತ್ಥರ ಹೈಂ ಔರ ವೇ ಅಪನೀ ಕೃತಿಯೋಂ ಕೇ ಮಾಧ್ಯಮ ಸೇ ಯುಗೋಂ ತಕ ಜೀವಿತ ರಹೇಂಗೇ । ಪ್ರಾರಂಭ ಮೇಂ ಡೖ. ಅಶೋಕ ಸಪ್ರೇ ನೇ ಕೇಂದ್ರ ಕೀ ಗತಿವಿಧಿಯೋಂ ಕೀ ಜಾನಕಾರೀ ದೀ । ಇಸ ಅವಸರ ಪರ ಸುಧೀರ ಶರ್ಮಾ ದ್ವಾರಾ ಸಂಪಾದಿತ ಪತ್ರಿಕಾ ಸಾಹಿ್ತ್ಯ ವೈಭವ ಕೇ ಸಪ್ರೇ ಅಂಕ ಕಾ ತಥಾ ರಜಾ ಹೈದರೀ ದ್ವಾರಾ ಸಂಪಾದಿತ ಪತ್ರಿಕಾ ಶ್ಲೋಕ ಕೇ ಫಿರಾಕ ಗೋರಖಪುರೀ ಅಂಕ ಕಾ ಲೋಕಾರ್ಪಣ ಕಿಯಾ ಗಯಾ । ಸಪ್ರೇ ಕೇಂದ್ರ ಏವಂ ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರ ಮಂಡಲ ದ್ವಾರಾ ಸ್ಥಾಪಿತ ಪ್ರಥಮ ಪಂ. ಮಾಧವರಾವ ಸಪ್ರೇ ಸಾಹಿತ್ಯ ಏವಂ ಪತ್ರಕಾರಿತಾ ಸಮ್ಮಾನ ಡೖ. ದೇವೀ ಪ್ರಸಾದ ವರ್ಮಾ ಬಚ್ಚೂ ಜಾಂಜಗಿರೀ ಕೋ ದಿಯಾ ಗಯಾ ।

ಪ್ರಾತಃ ಪ್ರಥಮ ಸತ್ರ ಮೇಂ ಛತ್ತೀಸಗಢ ಕೇ ಅನೇಕ ಸ್ಥಾನೋ ಆಏ ಪ್ರಾಧ್ಯಾಪಕೋಂ ಏವಂ ಶೋಧಛಾತ್ರೋಂ ನೇ ಅಪನೇ ಶೋಧಪತ್ರ ಪ್ರಸ್ತುತ ಕಿಯೇ । ಇಸ ಸತ್ರ ಕೀ ಅಧ್ಯಕ್ಷತಾ ಡೖ. ವಿಮಲ ಕುಮಾರ ಪಾಠಕ ನೇ ಕೀ ತಥಾ ಡೖ. ರಾಮಕುಮಾರ ಬೇಹಾರ, ಧ್ರುವನಾರಾಯಣ ಅಗ್ರವಾಲ, ಏವಂ ರಾಮಕುಮಾರ ಶರ್ಮಾ ವಿಶಿಷ್ಟ ವಕ್ತಾ ಥೇ । ಡೖ. ಶೈಲ ಶರ್ಮಾ ಏವಂ ರೇಣು ಸಕ್ಸೇನಾ ನೇ ಸಂಚಾಲನ ಕಿಯಾ । ಪದ್ಮಶ್ರೀ ಮಹಾದೇವ ಪಾಂಡೇಯ, ರವಿ ಶ್ರೀವಾಸ್ತವ, ಅಶೋಕ ಸಿಂಘಈ, ಹರಿಶಂಕರ ಶುಕ್ಲ, ಜಯಪ್ರಕಾಶ ಮಾನಸ, ಜೇ.ಆರ.ಸೋನೀ, ರಾಜೇನ್ದ್ರ ಸೋನೀ, ಏಚ.ಏಸ.ಠಾಕುರ, ಛಂದಾ ಬೇನರ್ಜೀ, ರಾಕೇಶ ತಿವಾರೀ, ಅಖಿಲೇಶ ತಿವಾರೀ, ಪ್ರೀತಿಬಾಲಾ ತಿವಾರೀ, ಪ್ರೀತಿಬಾಲಾ ಚಂದ್ರಾಕರ, ಪ್ರೋ. ಚೌಧರೀ, ಅನಂತಧರ ಶರ್ಮಾ, ಮಂಜೂ ಠಾಕುರ ಸಹಿತ ಬಡೀ ಸಂಖ್ಯಾ ಮೇಂ ವಿದ್ವಾನ ಉಪಸ್ಥಿತ ಥೇ । ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರ ಮಂಡಲ ಕೇ ಸಚಿವ ಆಶೀಷ ಪಂಡಿತ ನೇ ಆಭಾರ ಏವಂ ಮುಖ್ಯ ಸತ್ರ ಕಾ ಸಂಚಾಲನ ಸಪ್ರೇ ಶೋಧ ಕೇಂದ್ರ ಕೇ ಸಚಿವ ಡೖ. ಸುಧೀರ ಶರ್ಮಾ ನೇ ಕಿಯಾ ।

ನಾಮವರೀ ಆಲೋಚನಾ ಕಾ ಮೋಹತಾಜ ನಹೀಂ ನಹೀಂ ಹಿಂದೀ ಬ್ಲೖಗ

ಜಯಪ್ರಕಾಶ ಮಾನಸ ಕೇ ಆಲೇಖ ಪರ ಟೀಪ
ನಾಮವರೀ ಆಲೋಚನಾ ಕಾ ಮೋಹತಾಜ ನಹೀಂ ನಹೀಂ ಹಿಂದೀ ಬ್ಲೖಗ

ನಾಮವರ ಜೀ ಆದರಣೀಯ ಹೈಂ । ಹಿದೀ ಆಲೋಚನಾ ಉನಕೀ ಏಹಸಾನಮಂದ ಹೈ । ಪರಂತು ವೇ ಅಬ ದಾದಾಜೀ ಹೋ ಗಈ ಹೈಂ । ದಾದಾಜೀ ಘರ ಮೇಂ ಹೀ ಜ್ಯಾದಾ ರಹತೇ ಹೈಂ । ಬಚ್ಚೋಂ ಕೋ ಅತೀತ ಕೀ ಗೌರವ-ಗಾಥಾ ಸುನಾತೇ ಹೈಂ । ನಈ ಪೀಢೀ ಕೋ ಭಟಕೀ ಹುಈ ಪೀಢೀ ಕಹತೇ ಹೈಂ।

ನಾಮವರ ಆಲೋಚನಾ ಕೇ ಸ್ವಯಂ ಕೇ ಬನಾಯೇ ಚಕ್ರವ್ಯೂಹ ಸೇ ಆಸಾನೀ ಸೇ ನಹೀಂ ನಿಕಲ ಸಕತೇ । ವೇ ತೋ ಇಸ ಸದೀ ಮೇಂ ಉತನಾ ಭೀ ನಹೀಂ ಸೋಚ ರಹೇ ಹೈಂ, ಜಿತನಾ 100 ಸಾಲ ಪಹಲೇ ಪಂ.ಮಾಧವರಾವ ಸಪ್ರೇ ಸೋಚತೇ ಥೇ । ಬ್ಲೖಗ ಆಜ ಕೀ ದುನಿಯಾ ಕಾ ಡಾಯರೀ ಲೇಖನ ಹೈ, ನಿಜೀ ಸಂಸ್ಮರಣೋಂ ಯಾ ವಿಚಾರೋಂ ಕೀ ಡಾಯರೀ ಮಾತ್ರ ನಹೀಂ । ದುನಿಯಾ ಮೇಂ ಪರಸ್ಪರ ಸಂವಾದ, ಸಂಪಾದಕ ಕೀ ಬೇಈಮಾನೀ, ಪ್ರಕಾಶಕೋಂ ಕೀ ತಾನಾಶಾಹೀ ಔರ ಪಾಠಕೋಂ ಕೀ ಲಾಪರವಾಹೀ ಸೇ ಅಲಗ । ಇಸ ದುನಿಯಾ ಮೇಂ ನಾಮವರ ಕೀ ಕ್ಯಾ ಆವಶ್ಯಕತಾ ಹೈ ? ನಾಮವರಜೀ ಪ್ರಣಮ್ಯ ಹೈಂ । ಉನ್ಹೇಂ ಪ್ರಣಾಮ ಕರತೇ ರಹೇಂ । ಅಪನಾ ಬ್ಲೖಗ ಲಿಖತೇ ರಹೇಂ । ನಾಮವರೀ ಮಾಯಾನಗರೀ ಔರ ಸೇಂಸರಬೋರ್ಡ ಕೇ ಪ್ರಪಂಚೋಂ ಸೇ ದೂರ । ದಾದಾಜೀ ಆಪಕೀ ಊಂಗಲೀ ಕೇ ಬಜಾಯ ಬಚ್ಚೋಂ ನೇ ಕೀ-ಬೋರ್ಡ ಪಕಡ ಲಿಯಾ ಹೈ । ನಿಕಲ ಪಡೇ ಹೈಂ ದುನಿಯಾ ಕೀ ಸೈರ ಪರ.....

ಭಾಷಾಏಂ ನಹೀಂ ಹೋತೀ ಹೈಂ ಸಾಮ್ಪ್ರದಾಯಿಕ

ಪಂ. ನಂದಕಿಶೋರ ಶುಕ್ಲ ಔರ ಸಂಜಯ ದ್ವಿವೇದೀ ಕೇ ಬಹಾನೇ ಅಪನೀ ಮಾತೃಭಾಷಾ ಛತ್ತೀಸಗಢೀ ಕೇ ಸಾಥ-ಸಾಥ ವಿಶ್ವ ಕೀ ಆಧಾರ ಭಾಷಾ ಸಂಸ್ಕೃತ ಕಾ ಗೌರವ-ಗಾನ ಕರನೇ ಕಾ ಸೌಭಾಗ್ಯ ಮಿಲ ರಹಾ ಹೈ। ಭಾಷಾ ಕೀ ಮಹತ್ತಾ ಔರ ಉಸಕೀ ಅಸ್ಮಿತಾ ಸೇ ದೂರ ಕೇವಲ ಬೋಲಚಾಲ ತಕ ಸಿಮಟ ರಹೇ ಜನಮಾನಸ ಕೋ ಜಗಾನೇ ಕೇ ಲಿಏ ಯಹ ಬಹಸ ಸಾರ್ಥಕ ಸಾಬಿತ ಹೋ ರಹೀ ಹೈ। ಅನೇಕ ವಿದ್ವಾನೋಂ ನೇ ಸಂಸ್ಕೃತ ಔರ ಛತ್ತೀಸಗಢೀ ಕೀ ಮಮಹತ್ತಾ ವಿಭಿನ್ನ ಸಂದರ್ಭೋಂ ಔರ ಅನುಭವೋಂ ಕೇ ಮಾಧ್ಯಮ ಸೇ ಪ್ರತಿಪಾದಿತ ಕೀ ಹೈ। ಬಹಸ ಏಕ-ದೂಸರೇ ಕೋ ಕಾಟನೇ ಕೇ ಬಜಾಯ ಏಕ-ದೂಸರೇ ಕೇ ವಿಚಾರೋಂ ಕೋ ಆಗೇ ಬಢಾನೇ ಮೇಂ ಕ್ರಿಯಾಶೀಲ ಹೈ।ಬಹಸ ಕೇ ಕೇಂದ್ರ ಮೇಂ ಛತ್ತೀಸಗಢೀ ಕೇ ಲಿಏ ಮರ-ಮಿಟನೇ ಕೇ ಲಿಏ ಬುಢಾಪೇ ಮೇಂ ನಿಕಲೇ ಪಂ. ನಂದಕಿಶೋರ ಶುಕ್ಲ ಹೈಂ। ಶ್ರೀ ಶುಕ್ಲ ಕಾ ಯಹ ಕಥನ ಕಿ ಸಂಸ್ಕೃತ ಕೇ ಬಜಾಯ ಛತ್ತೀಸಗಢೀ ಕೋ ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಸ್ತರ ಸೇ ಪಾಠಯಕ್ರಮ ಮೇಂ ಶಾಮಿಲ ಕರನಾ ನಿಶ್ಚಿತ ಹೀ ವಿವಾದ ಕಾ ವಿಷಯ ಹೈ, ಔರ ಕೋಈ ಭೀ ಭಾಷಾವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಇಸಸೇ ಪೂರೀ ತರಹ ಸಹಮತ ನಹೀಂ ಹೋ ಸಕತಾ। ಹಮೇಂ ಬಜಾಯ ಶಬ್ದ ಪರ ಆಪತ್ತಿ ಹೈ। ಶ್ರೀ ಶುಕ್ಲ ನೇ ಅಪನೀ ಭಾಷಾ ಏವಂ ಅಸ್ಮಿತಾ ಕೇ ಲಿಏ ವಿಭಿನ್ನ ಮೋರ್ಚೋಂ ಪರ ಸತತ ಸಂಘರ್ಷರತ ವಿದ್ವಾನೋಂ ಕೋ ಏಕಜುಟ ಕರನೇ ಕಾ ಸರಾಹನೀಯ ಕಾರ್ಯ ಕಿಯಾ ಥಾ। ಯಹ ಭೀ ಸಚ ಹೈ ಕಿ ಛತ್ತೀಸಗಢೀ ಕೋ ರಾಜಭಾಷಾ ಬನಾಏ ಜಾನೇ ಕೇ ನಿರ್ಣಯ ಕೇ ಆಸಪಾಸ ವೇ ಪೂರೀ ತರಹ ನಿಷ್ಠಾ ಕೇ ಸಾಥ ಮೌಜೂದ ಥೇ। ಉನಕೇ ಸಾಥ ಇಸ ಆಂದೋಲನ ಮೇಂ ಉನಕೇ ತೇವರ ಔರ ಸತ್ತಾಧೀಶೋಂ ಕೇ ಸಾಥ ತೂ-ತೂ, ಮೈಂ-ಮೈಂ ಸೇ ಹಮ ವಾಕಿಫ ಹೈಂ। ದರಅಸಲ ಶ್ರೀ ಶುಕ್ಲ ಛತ್ತೀಸಗಢೀ ಔರ ಛತ್ತೀಸಗಢ ಕೇ ಅಸ್ಮಿತಾ ಕೋ ಲೇಕರ ಗುಸ್ಸಾ ಭೀ ಜಾತೇ ಹೈಂ ಔರ ಇಸೀ ಉತಾವಲಾಪನ ಯಾ ಅತಿಉತ್ಸಾಹ ಸೇ ವೇ ಸಂಸ್ಕೃತ ಕೇ ಬಾರೇ ಮೇಂ ಟಿಪ್ಪಣೀ ಕರ ಚುಕೇ ಹೋಂಗೇ। ಬಹರಹಾಲ ಇಸ ಬಹಸ ಕೇ ಬಹಾನೇ ಕುಛ ಠೋಸ ಬಿನ್ದುಓಂ ಪರ ಬಾತಚೀತ ಜಾರೀ ರಖೇಂ।ಸಂಸ್ಕೃತ ಕೀ ವಿಶ್ವವ್ಯಾಪೀ ಮಹತ್ತಾ ಆಜ ಸೇ ನಹೀಂ ಹಜಾರೋಂ-ಹಜಾರ ವರ್ಷೋಂ ಸೇ ಹೈ। ವಿಶ್ವ ಕೇ ಅಧುನಾತನ ದೇಶೋಂ ನೇ ಭೀ ಪ್ರಾರಂಭ ಸೇ ಸಂಸ್ಕೃತ ಕೀ ಮಹತ್ತಾ ಕೋ ಸ್ವೀಕಾರ ಕಿಯಾ ಹೈ। ದರಅಸಲ ಪಶ್ಚಿಮೀ ಭಾಷಾ ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಸಂಸ್ಕೃತ ಕೇ ವ್ಯಾಕರಣಿಕ ಢಾಂಚೇ ಕೋ ಲೇಕರ ಹೀ ಅಪನೀ ಭಾಷಾ ಕಾ ಅಧ್ಯಯನ ಕರ ಪಾತೇ ಹೈಂ। ಪಾಣಿನಿ, ಯಾಸ್ಕ, ಕಾತ್ಯಾಯನ, ಪಂತಜಲಿ, ಆನಂದವರ್ಧನ, ಭರ್ತೃಹರಿ, ಭಾಷ್ಯ ಜೈಸೇ ಅನೇಕ ವ್ಯಾಕರಣಾರ್ಚ ಔರ ವಿಭಿನ್ನ ಶಾಸ್ತ್ರೋಂ ಕೇ ಜ್ಞಾತಾಓಂ ನೇ ಸೈಕಡೋಂ ವರ್ಷ ಪೂರ್ವ ಜಿನ ಸಿಧ್ದಾಂತೋಂ ಕಾ ಪ್ರತಿಪಾದನ ಕಿಯಾ ಥಾ, ಆಜ ಭೀ ಉನ್ಹೀಂ ಸಿಧ್ದಾಂತೋಂ ಕೇ ಸಹಾರೇ ಹೀ ಭಾಷಾವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಅಧ್ಯಯನ ಕರ ರಹೇ ಹೈಂ। ಬ್ಲೂಮಫೀಲ್ಡ, ಸಸ್ಯೂರ, ನೖಮ ಚೖಮಸ್ಕೀ ಜೈಸೇ ಅನೇಕ ಪಶ್ಚಿಮೀ ವಿದ್ವಾನೋಂ ಕಾ ಅಧ್ಯಯನ ಭೀ ಸಂಸ್ಕೃತ ಕೇ ಇನ ಮಹಾನ ಆಚಾರ್ಯೋಂ ಕೇ ಸಾಮನೇ ಬೌನಾ ದಿಖಾಈ ದೇತಾ ಹೈ। ವೇ ಕಹೀಂ ನ ಕಹೀಂ ಉನಸೇ ಪ್ರೇರಿತ ಯಾ ಉನಕೀ ಛಾಯಾ ಮೇಂ ಗುಮ ದಿಖಾಈ ದೇತೇ ಹೈಂ। ದೇರಿದಾ ಭೀ ನಾಗಾರ್ಜುನ, ಶಂಕರಾಚಾರ್ಯ ಔರ ಅರವಿಂದ ಸೇ ಪ್ರಭಾವಿತ ಲಗತೇ ಹೈಂ। ಸಂಸ್ಕೃತ ದರಅಸಲ ಪ್ರಯೋಗ ಮೇಂ ನ ಆನೇ ಕೇ ಬಾವಜೂದ ಸಮೂಚೇ ವಿಶ್ವ ಕೀ ಭಾಷಾ ಹೈ। ಸಂಸ್ಕೃತ ಭಾಷಾ ವಿಶ್ವ ಪರಿವಾರ ಏವಂ ಸಾರ್ವಜನೀನ ಭ್ರಾತೃಭಾವ ಕೀ ಜನನೀ ಹೈ। ಶಂಕರಾಚಾರ್ಯ ಔರ ರಾಮಾನುಜಾಚಾರ್ಯ ನೇ ಅಪನೀ ಪೂರೀ ಶಕ್ತಿ ಇಸಕೇ ಉತ್ಥಾನ ಕೇ ಲಿಏ ಲಗಾ ದೀ ಥೀ। ಚೀನ ಕೀ ಬಡೀ ದೀವಾರ ಪರ ಸಂಸ್ಕೃತ ಕೇ ಧರ್ಮಸೂತ್ರ ಅಂಕಿತ ಹೈಂ। ಮಧ್ಯ ಏಶಿಯಾ ಮೇಂ ಅನೇಕ ಸ್ಥಲೋಂ ಪರ ಸಂಸ್ಕೃತ-ಗ್ರಂಥೋಂ ಕೇ ಅವಶೇಷ ಪ್ರಾಪ್ತ ಹುಏ ಹೈಂ। ಭಾಷಾ ವಿಜ್ಞಾನ ನೇ ಸಂಸ್ಕೃತ ಕೋ ಮಾನವ ಜಾತಿ ಕೀ ಪ್ರಾಚೀನತಮ ಭಾಷಾ ಮಾನಾ ಹೈ। ಮೈಕ್ಸಮೂಲರ ನೇ ಆಂತರಿಕ ಶಾಂತಿ ಕೇ ಉದ್ದೇಶ್ಯ ಸೇ ರಚಿತ ಸಾಹಿತ್ಯ ಕೋ ಸಂಸ್ಕೃತ ಭಾಷಾ ಕಾ ಸಾಹಿತ್ಯ ಮಾನಾ ಹೈ। ವಾಸ್ತವ ಮೇಂ ಸಂಸ್ಕೃತ ಹಮಾರೀ ಸಂಸ್ಕೃತಿ ಕಾ ಮೂಲಾಧಾರ ಹೈ। ಇಸಕೇ ಸಾಹಿತ್ಯ ಮೇಂ ದೇಶ ಕೀ ಆತ್ಮಾ ಬಸೀ ಹೈ। ಐಸೀ ಕೋಈ ವಿಧಾ ನಹೀಂ ಜೋ ಸಂಸ್ಕೃತ ಸಾಹಿತ್ಯ ಮೇಂ ಪೂರೀ ತಾರ್ಕಿಕತಾ ಕೇ ಸಾಥ ಮೌಜೂದ ನಹೀಂ, ಐಸಾ ಕೋಈ ಜ್ಞಾನ-ಕ್ಷೇತ್ರ ನಹೀಂ ಜೋ ಅಪನೇ ಮೌಲಿಕ ಸಿಧ್ದಾಂತ ಕೇ ಸಾಥ ಉಪಸ್ಥಿತ ನ ಹೋ।ಬಾತ ಸಂಸ್ಕೃತ ಕೋ ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಸ್ತರ ಪರ ಪಢಾಏ ಜಾನೇೇ ಕೇ ಸಂಬಂಧ ಮೇಂ ಕೀ ಜಾ ರಹೀ ಹೈ, ತಬ ಇಸ ಬಾತ ಕೀ ಭೀ ಚಿಂತಾ ಕರನೀ ಚಾಹಿಏ ಕಿ ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಸ್ತರ ಪರ ಪಢಾಈ ಕಿಸ ಪಧ್ದತಿ ಸೇ ಹೋ ರಹೀ ಹೈ ಔರ ವರ್ತಮಾನ ಮಾನಸಿಕತಾ ಕಿಸ ಓರ ಹೈ। ಸಮೂಚಾ ಭಾರತ ಔರ ಅಬ ಏಶಿಯಾ ಕೇ ಅನೇಕ ದೇಶ ಭೀ ಅಂಗ್ರೇಜೀ ಕೀ ಓರ ಮುಂಹ ತಾಕ ರಹೇ ಹೈಂ। ಗ್ಲೋಬಲಾಇಜೇಶನ ನೇ ಇಸೇ ಔರ ಮಜಬೂತ ಕರ ದಿಯಾ ಹೈ। ವಿಶ್ವ ಬಾಜಾರ ಮೇಂ ಅಪನಾ ವರ್ಚಸ್ವ ಬನಾನೇ ಅಂಗ್ರೇಜೀ ಕೇ ಸಹಾರೇ ಕೀ ಜರೂರತ ದಿಖಾಈ ದೇತೀ ಹೈ। ದೂಸರೀ ಓರ ಇಸ ಬಾಜಾರ ಕೇ ದಾದಾಓಂ ಕೀ ಓರ ದೇಖೇಂ ತೋ ಉನ್ಹೇಂ ಲಗತಾ ಹೈ ಕಿ ಬಿನಾ ದೇಶೀಯ ಯಾ ಕ್ಷೇತ್ರೀಯ ಭಾಷಾಓಂ ಕೇ ಉನಕೇ ಉತ್ಪಾದ ಔರ ಉಸಕೇ ಸಾಥ ವಿಚಾರ ಗಾಂವೋಂ ತಕ ನಹೀಂ ಪಹುಂಚ ಸಕತೇ ಹೈಂ। ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಸ್ತರ ಪರ ಅಂಗ್ರೇಜೀ ಅಬ ಅನಿವಾರ್ಯ ಹೋ ಚುಕೀ ಹೈ। ಸಂಸ್ಕೃತ ಕಾ ಅಧ್ಯಾಪನ ಕರಾನೇ ಸೇ ಏಕ ಲಾಭ ಜರೂರ ಹೋಗಾ ಕಿ ಹಮ ಭಾಷಾ ಕೀ ಶುಧ್ದತಾ ಏವಂ ಉಸಕೇ ಆಧಾರ ಕೋ ಆತ್ಮಸಾತ ಕರ ಸಕೇಂಗೇ। ಪರಂತು ಸಂಸ್ಕೃತ ಕಾ ಪಾಠ ಗಂಭೀರತಾ ಸೇ ನ ಹೋಕರ ಬಚಕಾನಾ ಔರ ಮಹಜ ಔಪಚಾರಿಕತಾ ಕೇ ಲಿಏ ಕರಾಯಾ ಗಯಾ ತೋ ಔರ ಭೀ ಅನರ್ಥ ಹೋಗಾ। ಹೋ ಯಹೀ ರಹಾ ಹೈ। ಅಂಗ್ರೇಜೀ ಮಾಧ್ಯಮ ವಾಲೇ ಸ್ಕೂಲೋಂ ಮೇಂ ಸಂಸ್ಕೃತ ಔರ ಹಿಂದೀ ಕೋ ಮಜಾಕ ಕೀ ತರಹ ಪಢಾಯಾ ಜಾ ರಹಾ ಹೈ। ಹಮ ಸ್ವಯಂ ಅಪನೀ ಭಾಷಾ ಕೇ ಪ್ರತಿ ಸಚೇತ ನಹೀಂ ಹೈ। ಅಶುಧ್ದ ಅಂಗ್ರೇಜೀ ಬೋಲನೇ ಸೇ ಭಯಭೀತ ರಹತೇ ಹೈಂ ಔರ ದಿನಭರ ಅಶುಧ್ದ ಹಿಂದೀ ಕಾ ಪ್ರಯೋಗ ಕರ ಜೀ ರಹೇ ಹೈಂ। ಇಸಲಿಏ ಸಂಸ್ಕೃತ ಕೋ ಪೂರೀ ಗಂಭೀರತಾ ಔರ ಯೋಜನಾಬಧ್ದ ಢಂಗ ಸೇ ಅಧ್ಯಯನ ಕೇ ಲಿಏ ಲಾಗೂ ಕರನಾ ಚಾಹಿಏ।ಸಂಸ್ಕೃತ ಸೇ ಅಲಗ ಮಾತೃಭಾಷಾ ಕೇ ಅಧ್ಯಾಪನ ಕೀ ಬಾತ ಕರೇಂ ತೋ ಕೇಂದ್ರ ಸರಕಾರ ನೇ ಪಹಲೇ ಹೀ ಫರಮಾನ ಜಾರೀ ಕಿಯಾ ಹುಆ ಹೈ ಕಿ ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಸ್ತರ ಕೀ ಶಿಕ್ಷಾ ಕಾ ಮಾಧ್ಯಮ ಮಾತೃಭಾಷಾಏಂ ಹೋಂ। ಅನೇಕ ರಾಜ್ಯೋಂ ಮೇಂ ಐಸಾ ಹೋ ಭೀ ರಹಾ ಹೈ। ಛತ್ತೀಸಗಢ ಮೇಂ ಭೀ ಅನೇಕ ಬೋಲಿಯೋಂ ಕೇ ಲಿಏ ಪಾಠಯಕ್ರಮ ತೈಯಾರ ಕಿಏ ಗಏ ಹೈಂ। ಲೇಕಿನ ಛತ್ತೀಸಗಢೀ ಕೋ ಬಾರ-ಬಾರ ಛೋಡನಾ ಕಿಸ ಮಾನಸಿಕತಾ ಕೀ ಓರ ಇಶಾರಾ ಕರತಾ ಹೈ। ದರಅಸಲ ಛತ್ತೀಸಗಢ ರಾಜ್ಯ ಕೀ ಸ್ಥಾಪನಾ ಸೇ ಜೋ ಭಯ ಕಾ ವಾತಾವರಣ ರಾಜ್ಯ ಬನನೇ ಸೇ ಪಹಲೇ ಥಾ, ಲಗಭಗ ವಹೀ ವಾತಾವರಣ ಛತ್ತೀಸಗಢೀ ಕೋ ಲೇಕರ ಹೈ। ಯಹ ಸತ್ಯ ಹೀ ಹೈ ಕಿ ಮಾತೃಭಾಷಾಏಂ ಮನುಷ್ಯ ಕೋ ದಿಲ ಸೇ ಜೋಡತೀ ಹೈಂ। ಬಿಖರಾ ಹುಆ ಸಮಾಜ ಅಪನೀ ಮಾತೃಭಾಷಾ ಕೀ ಮಿಠಾಸ ಪಾಕರ ಏಕಜುಟ ಹೋ ಜಾತಾ ಹೈ। ಯಹ ಏಕಜುಟತಾ ಕ್ಷೇತ್ರೀಯ ಅಸ್ಮಿತಾ ಕೀ ಸಬಸೇ ಬಡೀ ಪೂಂಜೀ ಹೈ। ಇಸೀ ತಾಕತ ಕಾ ಅಪನೇ ಅಧಿಕಾರೋಂ ಕೀ ರಕ್ಷಾ ಕೇ ಲಿಏ ಪ್ರಯೋಗ ಕಿಯಾ ಜಾತಾ ಹೈ। ಛತ್ತೀಸಗಢ ರಾಜ್ಯ ಕೀ ಸಶಕ್ತ ವೈಚಾರಿಕ ಆಂದೋಲನ ಕೇ ಪೀಛೇ ಭೀ ಮೈಂ ಛತ್ತೀಸಗಢೀ ಕೀ ತಾಕತ ಕೋ ಖಡಾ ಪಾತಾ ಹೂಂ। ಯಹೀ ತಾಕತ ಕ್ಷೇತ್ರೀಯ ಅಸ್ಮಿತಾ ಕೋ ದೇಶ ಕೇ ದೂಸರೇ ರಾಜ್ಯೋಂ ಕೀ ತರಹ ದೂಸರೀ ಓರ ನ ಧಕೇಲ ದೇ ಯಹೀ ಚಿಂತಾ ಅನೇಕ ಲೋಗೋಂ ಕೀ ಹೈ। ದೂಸರೀ ಓರ ಬಿನಾ ಛತ್ತೀಸಗಢೀ ಕೇ ಛತ್ತೀಸಗಢ ಮೇಂ ನ ತೋ ಸತ್ತಾ ಪಾಈ ಜಾ ಸಕತೀ ಹೈ, ನ ವ್ಯಾಪಾರ ಕಿಯಾ ಜಾ ಸಕತಾ ಹೈ ಔರ ತೋ ಔರ ಛತ್ತೀಸಗಢಿಯೋಂ ಕಾ ಶೋಷಣ ಭೀ ನಹೀಂ ಕಿಯಾ ಜಾ ಸಕತಾ। ಅಂಗ್ರೇಜೋಂ ನೇ ಸಂಸ್ಕೃತ, ಹಿನ್ದೀ ಔರ ಅನ್ಯ ಭಾರತೀಯ ಭಾಷಾಓಂ ಕೋ ಸೀಖನೇ ಔರ ಉಸ ಪರ ವೃಹದ ಅಧ್ಯಯನ ಕರನೇ ಕಾ ಕಾರ್ಯ ಯೂಂ ಹೀ ನಹೀಂ ಕಿಯಾ ಥಾ। ಭಾರತ ಮೇಂ ಇಕಲೌತಾ ವೃಹದ ಭಾಷಾ-ಸರ್ವೇಕ್ಷಣ ಕಾ ಕಾರ್ಯ ಉನ್ಹೋಂನೇ ಹೀ ತೋ ಅಪನೇ ನಿಹಿತ ಉದ್ದೇಶ್ಯೋಂ ಕೀ ಪೂರ್ತಿ ಕೇ ಲಿಏ ಕಿಯಾ ಥಾ। ಉಸೀ ಅಧ್ಯಯನ ಸೇ ಹೀರಾಲಾಲ ಕಾವ್ಯೋಪಾಧ್ಯಾಯ ಕಾ ಛತ್ತೀಸಗಢೀ ವ್ಯಾಕರಣ ಉಪಜಾ ಹೈ, ಜಿಸ ಪರ ಆಜ ಹಮ ಗರ್ವ ಕರತೇ ಹೈಂ। ಜಿನ ಲೋಗೋಂ ನೇ ಛತ್ತೀಸಗಢೀ ಕೇ ಸಾಥ-ಸಾಥ ಛತ್ತೀಸಗಢೀ ಕೋ ಆತ್ಮಸಾತ ಕಿಯಾ ಹೈ ವೇ ಸುಖೀ ಹೈಂ। ಇಸಕೇ ವಿಪರೀತ ಜೋ ಲೋಗ ಅಪನೀ ಭಾಷಾ-ಅಪನೀ ಅಸ್ಮಿತಾ ಕೇ ದೀಪ ಕೋ ಪ್ರಾವಲಿತ ರಖನಾ ಜರೂರೀ ಸಮಙಾತೇ ಹೈಂ, ವೇ ಗೈರ ಛತ್ತೀಸಗಢಿಯಾ ಕಹಲಾನೇ ಕಾ ದುಖ ಭೀ ಙೋಲ ರಹೇ ಹೈಂ। ಯಹ ಬಹಸ ಬಹುತ ಲಂಬೀ ಹೋ ಸಕತೀ ಹೈ, ಲೇಕಿನ ನಿಷ್ಕರ್ಷ ಯಹೀ ನಿಕಲತಾ ಹೈ ಕಿ ಭಾಷಾಏಂ ಸಾಮ್ಪ್ರದಾಯಿಕ ನಹೀಂ ಹೋತೀ। ಏಕ-ದೂಸರೇ ಕೀ ಭಾಷಾ ಔರ ಸಂಸ್ಕೃತಿ ಕೀ ರಕ್ಷಾ ಕರನಾ ಔರ ಉಸಕಾ ಸಮ್ಮಾನ ಕರನಾ ಹಮಾರೀ ಮಾನವೀಯ ಆವಶ್ಯಕತಾ ಹೈ।